Erdal Çil
KASIM AYI NE AYI?
Takvimlere baktığımızda kasım ayı için yazan başlıca başlıklar: Zeytin ve narenciye hasadı, kışlık tahıl ekimi, emlak vergisi ile çevre temizlik vergisinin ikinci taksit ödemelerinin yapılması gibi yıllardır bildiğimiz konuların yazdığını görürüz. Ancak son yıllarda bunlara bir yenisinin eklendiğini de üzülerek söylememiz gerekiyor.
Etiket Güncelleme Ayı.
Halbuki takvimler henüz Kasım ayının ortasını gösterir göstermez vitrinlerde ve dijital mecralarda her yer "Kasım İndirimleri" afişleriyle süslenir ancak vatandaşın günlük hayatındaki gerçeklik ise az dikkatle baktığınızda bambaşkadır. Kasım ayı, fiiliyatta bir indirim ayından çok bir "Etiket Güncelleme Ayı" na dönüşmüş durumda.
Yılbaşı’ na daha bir buçuk aydan fazla varken, milyonlarca emekli ocak ayında maaşlarına yapılacak artışı büyük bir umutla beklerken, yıllarca çalışıp bu ülkeye emek vermiş insanlar, en azından temel ihtiyaçlarını kimseye muhtaç olmadan karşılayabilecekleri bir nefes aralığı ararken Türkiye’de yıllardır değişmeyen acı bir döngü ne yazıktır ki yine sahnede: Zam henüz emeklinin cebine girmeden, piyasa kasım ayından gardını almış durumda.
Bugünlerde sosyal medyaya şöyle bir göz atan herkes aynı manzarayla karşılaşıyor. Hatta siz de yapabilir, alışverişe gittiğiniz herhangi bir mağazanın bir bu ay içindeki fiyat etiketlerini bir de önümüzdeki ayın sonuna doğru fiyat etiketlerinin fotoğraflarını çekerek paylaşabilir ve aradaki farkı görerek kasım ayının ne ayı olduğunu kolayca öğrenebilirsiniz. Yurttaşlar şimdiden, "on gün önceki fiyat" ve "bugünkü fiyat" başlıklarıyla peş peşe fiş ve etiket fotoğrafları paylaşarak ayın ne ayı olduğunu bolca dillendirirlerken yetkililerin ne yaptıklarını anlamak ise çok zor. Zincir marketlerdeki temel gıda ürünlerinden temizlik malzemelerine, kargo ücretlerinden günlük hizmet kalemlerine kadar neredeyse her alanda sessiz ama hızlı bir etiket operasyonu yürütülüyor.
Mesela yaşadığımız şehir Muğla’ da, Muğla Büyükşehir Belediye Meclisi toplantısında taksi ücretlerine yönelik düzenleme kasım ayında ele alındı. Mecliste alınan karara göre daha önce 150 TL olan taksimetre açılış ücreti, yüzde 20 artışla 180 TL’ye yükseltildi. Yeni fiyatlar Etiket Güncelleme Ayı olan Kasım Ayı’ nın 16’ sından itibaren geçerli olacak.
Gördüğünüz gibi bu dalga, bu etiket güncelleme yalnızca raflarla sınırlı değil; ilan sitelerinde konut ve araç fiyatlarının bile kasım itibarıyla yukarı çekilmeye başlandığı konuşuluyor. Ortada henüz açıklanmış bir maaş artışı yokken, maliyetlerde ani bir sıçrama yaşanmamışken bu acele neden?
Cevap basit: Beklenti enflasyonu ve fırsatçılık refleksi.
Piyasadaki bazı aktörler, ocak ayında ücretlere ve emekli aylıklarına yapılacak olası artışı kendi kâr marjlarını büyütmek için bir "ön ödeme" gibi görüyor. Kasım ayında yapılan bu erken zamlarla maaş artışını daha verilmeden eriten mekanizma, emeklinin alım gücünü kâğıt üzerinde bırakıyor. Elbette bu tablonun tek sorumlusu etik sınırları zorlayan satıcılar değil. Asıl sorun, piyasa denetiminin caydırıcılıktan uzak kalmasıdır. Zaman zaman açıklanan ceza bilançolarına rağmen, sahadaki gerçeklik vatandaşın cüzdanında bambaşka hissediliyor, çünkü kesilen para cezaları, haksız fiyat artışından elde edilen kazancın yanında bir "maliyet kalemi" olarak görülüyorsa o denetim, amacına ulaşmıyor demektir. Denetim gibi önemli bir kavram sadece şikâyet üzerine ya da belirli dönemlerde yapılan göstermelik baskınlarla sınırlı kaldığında, piyasa kendi kuralsızlığını dayatıyor.
Peki, bu kısır döngüyü kırmak ve emeklinin beklediği zammı kasım etiketlerine kurban etmemek için neler yapılabilir, gelin şimdi onlara bakalım.
1. Dijital ve Anlık Fiyat Takip Sistemi Kurulmalı
Zincir marketlerin ve büyük hizmet sağlayıcıların barkod ve kasa verileri, Ticaret Bakanlığı sistemlerine anlık olarak entegre edilmelidir. Müfettişlerin tek tek raf gezmesini beklemek yerine, on gün içinde gerekçesiz şekilde yüzde 15-20 artan ürünleri otomatik tespit eden algoritmalar devreye alınmalıdır.
2. Cezalar Caydırıcı Boyuta Taşınmalı
Para cezaları, firmaların cirolarına oranlanmalı ve tekrarlayan ihlallerde geçici şube kapatma gibi ağır yaptırımlar uygulanmalıdır. Haksız kazancın bedeli, elde edilen kârın çok üzerinde olmadıkça hiçbir ceza piyasayı disipline edemez.
3. Tedarik Zinciri Şeffaflaştırılmalı
Üreticiden çıkan ürünün hangi aşamada, hangi maliyetle rafa ulaştığı izlenebilir olmalıdır. Aradaki gereksiz komisyonculuk ve stokçuluk faaliyetleri, hal yasası ve ticaret düzenlemeleriyle sıkı biçimde sınırlandırılmalıdır.
4. İlan ve Hizmet Piyasalarında Yapay Artışlar Engellenmeli
Sadece market rafları değil; kargo, ulaşım, kira ve ikinci el piyasaları da yakından izlenmelidir. Zam öncesi ilan çekip fahiş fiyatla yeniden yayınlama gibi manipülatif davranışlara karşı elektronik kimlik ve fiyat geçmişi zorunluluğu tavizsiz işletilmelidir.
5. Tüketici Gücü ve Kamu Rekabeti Desteklenmeli
Belediye tanzim noktaları, tarım kredi kooperatifleri ve yerel üretici pazarları yaygınlaştırılarak özel sektördeki tekelleşmeye karşı gerçek bir fiyat dengesi oluşturulmalıdır. Ancak maalesef bu konuda Tarım Marketler’ de iyi bir örnek olamadığı gibi rakipleri sayılan diğer zincir marketlerin fiyatları yanında neredeyse en pahalısı haline gelmiş durumda olduğunu da burada artı parantez eklemekte fayda görüyorum. Ayrıca vatandaşın fahiş fiyat bildirimlerini saniyeler içinde yapabileceği ve sonucunu takip edebileceği şeffaf bir şikâyet mekanizması kurulmalıdır.
Netice olarak emekliye verilecek zam, bir lütuf değil, yılların emeğinin karşılığıdır. Eğer devlet, kasım ayında başlayan bu erken etiket güncelleme dalgasına bugün dur demezse, ocak ayında açıklanacak hiçbir rakam emeklinin sofrasındaki eksilen ekmeği geri getiremeyecektir.
Asıl mesele maaşlara ne kadar zam yapılacağı değil, o zammın piyasaya yem edilip edilmeyeceğidir.
Erdal ÇİL
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.