Eğitim Tarihimizde bir Rapsodi

(Köy Enstitüleri)

Prof. Dr. Vural Hoşgörür

vuralhosgorur@gmail.com

Rapsodi, genellikle belirli ve katı bir biçime bağlı olmayan farklı ezgilerin, temaların, ritimlerin ve duyguların bir araya getirildiği, çoğu zaman coşkulu, özgür ve değişken karakter taşıyan bir eser anlamına gelir. Rapsodi, “uyumlu ve tek sesli bir sistem”den ziyade, farklı seslerin bir araya gelerek özgün bir bütün oluşturmasını vurgular. Bir rapsodi nasıl farklı ezgileri, ritimleri ve temaları özgün bir bütün içerisinde buluşturuyorsa, Köy Enstitüleri de eğitim, üretim, sanat, kültür ve köy yaşamına ilişkin farklı unsurları aynı eğitim anlayışı içerisinde bir araya getiren özgün bir Cumhuriyet dönemi etkinliğini ifade etmektedir. Köy Enstitüleri yalnızca bir eğitim kurumu modeli olarak değil, Cumhuriyet'in belirli bir döneminde ortaya çıkan farklı düşüncelerin, uygulamaların, insanların, ideallerin ve toplumsal dönüşüm çabalarının bir araya getirildiği Türk Millî Eğitim Sisteminin özgün bir projesidir. Köy Enstitülerinde eğitim, üretim, kültür, sanat, köy kalkınması, öğretmen yetiştirme, imece, dayanışma ve Cumhuriyet'in çağdaşlaşma düşüncesi gibi farklı temaların aynı yapı içerisinde buluşturulduğu söylenebilir.

Bu nedenlerle Köy Enstitüleri için “Rapsodi” kavramını müzikteki anlamından hareketle mecazî olarak kullanmayı uygun buldum. Genç Türkiye Cumhuriyeti kurtuluşun bedelini ağır ödemişti. Yorgun ve yoksuldu. İnsan gücünün ve kaynaklarının önemli bir bölümünü kaybetmişti. Ülkenin %80’e yakını köylerde yaşıyordu ve okuma yazma oranı çok düşüktü (%10.5). Eğitim de eşitlikten bahsetmek mümkün değildi. Yapılmış devrimleri halka benimsetmek, ekonomik kalkınmayı sağlamak, Cumhuriyetin kökleşip sağlamlaştırılmasını gerçekleştirmek gerekiyordu. Bu sorunlarla başa çıkabilmenin ve Cumhuriyetin ideallerini gerçekleştirebilmenin yolu, köye gidecek çetin şartlara dayanıp orada kalıp hizmet verecek öğretmenler yetiştirmekti. Türkiye Cumhuriyeti Devletinin kurucuları, büyük çoğunluğu köyde yaşayan ve okuma yazma bilmeyen toplumu kısa zamanda okuryazar yapmak ve üretime katkı sağlar duruma getirmek istiyordu. Ayrıca, köyü içten canlandıracak, Cumhuriyetin ilke ve devrimlerini özümsemiş yeni insan tipine de gereksinim vardı. Köy Enstitüleri yoluyla, anlayan, düşünen, sorgulayan ve üreten, yaptığı işin verdiği mutluluk ile yaşamına anlam katabilen bireyler yetiştirilmeye çalışılmıştır. Köy Enstitüleri hem yetiştirdikleri öğrencileri, hem de bu öğrenciler sayesinde köyleri ve Türkiye’yi dönüştürmüştür. Eğitimde sürekliliğin sağlanması bağlamında, öncü güç, Enstitü çıkışlı köy öğretmeni olmuştur.

1936 yılı kayıtlarına göre genç Türkiye Cumhuriyetinde mevcut 35000 köyde ilkokul yoktur ve 16 milyon nüfusun 12 milyonu köyde yaşamaktadır. 1935 yılı istatistiklerine göre, Türkiye de ilköğretim çağındaki çocukların sadece %16.5‘i okula gidebiliyordu. Okul gidemeyen çocukların büyük çoğunluğu köylerde yaşıyordu. Okuma yazma oranı ise ortalama %10.5 idi (Erkeklerin %76.7’si, kadınların %91.8’i okuryazar değildir). Bu model sayesinde köy çocukları hem eğitiliyor hem de geleceklerini hazırlıyorlardı. Duvar ören, tarımla uğraşan, marangozluk, demircilik yapan, aynı zamanda dünya klasiklerini okuyan ve çalgı aleti çalıp, müzik yapan insanlar yetiştiriliyordu.

Günümüzde paydaşların eğitim ve öğretime katkılarını nasıl etkili bir şekilde sağlayacağımız tartışılırken, o yılların Köy Enstitülerinde bu iş çoktan çözümlenmiş ve uygulamaya konulmuştu bile. Enstitülerde Atatürk milliyetçiliği ve eğitim politikası uygulanıyor, kararlar yönetici-öğretici-öğrenci üçlüsünün katkı ve onayıyla alınıyor ve okul yöneticileri ile öğrenciler her konuyu tartışabiliyordu. Cumhuriyetin bu genç kuşağı üreten, paylaşan ve dönüştüren demokrat insanlar olarak ülkenin modernizasyonunu da gerçekleştirmişlerdir.

Köy Enstitüleri faaliyette bulundukları dönemde Türkiye de 17341 bin öğretmen, 8675 eğitmen, 1599 sağlık memuru yetiştirmiştir. Ayrıca, 15 bin kadar yeni köy okulu yapılmıştır. Bu okullarda hiçbir zaman uygulanamayan boş bilgiye yer verilmemiştir. Dahası, bu okulların müfredatı yüksek fayda sağlamak amacı ile okulların bulunduğu bölgenin gereksinimlerine göre oluşturulmuştur. Kısaca, Köy Enstitüleri Projesi Türkiye Cumhuriyeti Devletinin kendine özgü milli bir eğitim politikasıdır. 17 Nisan 1940 tarihinde açılan ve tamamen Türkiye'nin sosyoekonomik gerçeklerine özgü, özgün bir üretim ve eğitim modeli olan bu sistem, yoğun siyasi eleştiriler nedeniyle 27 Ocak 1954 tarihinde tümüyle kapatılmıştır. Geliştirilip daha mükemmel hale getirilmesi gerekirken, maalesef uygulamadan kaldırılan eğitim-öğretimde Köy Enstitüsü modeli, o dönemde özellikle az gelişmiş veya gelişmekte olan ülkeler için bir "kalkınma rehberi" olmuş ve bu ülkeler tarafından benzer uygulamalar hayata geçirilmiştir.

Referanslar:

Hoşgörür, V. (2010). Eğitim Tarihimizde Bir Rapsodi (Köy Enstitüleri), abce Eğitim ve Ekin Dergisi. Sayı:290. S.23-27. Ekim. 2010. ISSN: 1301-055. Ankara.