Eğitim sistemleri ulusların tüm üyelerinin eğitim ihtiyaçlarını karşılamak, eğitim haklarını gerçekleştirmek ve devletin eğitimden beklediği yararları sağlamak için devlet tarafından kurulan ve ülke düzeyinde yayılan eğitim örgütleri ve okullar bütünüdür. Türkiye Cumhuriyeti Devleti Eğitim Sisteminin ve ilkelerinin ortaya çıkmasında, Telif ve Tercüme Heyetinden başlayıp Millî Eğitim Şûraları ile devam eden toplantılar sürecin en önemli ayağını oluşturur. Millî Eğitim Şûra’ları ile ilgili ilk çabalar daha Kurtuluş Savaşı verilirken ortaya çıkmıştır. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılışından hemen sonra, 6 Mayıs 1920’de Maarif Vekilliği adıyla yeni bir teşkilât kurulmuş, 25 Mart 1921’de de Telif ve Tercüme Heyeti toplantısı yapılmıştır. Ardından kurtuluş savaşının en yoğun yaşandığı bir dönemde Ankara’da Mustafa Kemal Atatürk’ün başkanlığında 16 Temmuz 1921’de “Maarif Kongresi” toplanmış ve daha sonra eğitim ile ilgili çalışmalar “Heyet-i İlmiye” toplantıları adı altında devam etmiştir. 16 Temmuz 1921'de çalışmaya başlayan Maarif Kongresi, eğitim ve öğretimle ilgili olarak gerçekleştirilen ilk resmi toplantıdır. Mustafa Kemal Atatürk’ün Kongre'nin açılışında yaptığı konuşma, o günün şartlarında eğitim ile ilgili olarak gerçekleştirilmesi düşünülen programı göstermesi açısından önemlidir.

Büyük umutlarla toplanan Maarif Kongresi, Sakarya Savaşı'nın şiddetlenmesi nedeniyle maalesef çalışmalarını bitiremeden dağılmıştır. Ancak bir yanda kurtuluş ve bağımsızlık savaşı verilirken eğitim ile ilgili olarak gösterilen bu kararlı duruş Türkiye Cumhuriyeti Tarihinde eğitim ve öğretim adına önemli bir irade göstergesi olmuştur. Telif ve Tercüme Dairesi, 1925 yılındaki III. Heyet-i ilmiye toplantısında alınan kararlar sonucunda yerini 1926 yılında Millî Talim ve Terbiye Dairesine bırakmıştır. Millî Eğitim Merkez Teşkilatı 22 Haziran 1933 tarih ve 2287 sayılı Maarif Vekâleti Merkez Teşkilatı ve Vazifeleri hakkındaki kanunla hukuki statüsüne kavuşmuş ve bu kanunla birlikte Eğitim Şûra’ları da teşkilatın daimi bir kurumu haline gelmiştir. 15.6.1946 tarih ve 1946 sayılı Kanunla yapılan düzenleme sonucunda, Millî Talim ve Terbiye Dairesinin adı Talim ve Terbiye Dairesi olarak, "Maarif Şûrasının” adı da "Millî Eğitim Şûrası" olarak değiştirilmiştir. Türk Milli Eğitim Sistemine önemli bir tavsiye ve referans kaynağı olan Millî Eğitim Şûrası ilk toplantısını 1939 yılında yapmıştır. Millî Eğitim Şûra’ları kurulmadan önce bu Şûraların görevlerini Talim Terbiye Dairesi ile 1923, 1924 ve 1925-1926 olmak üzere üç kere toplanan Heyet-i İlmiyeler, üstlenmişlerdir. Millî Eğitim Şûra’ları, Heyet-i İlmiyelerin kurumsallaşmış, devamı olarak düşünülebilir.

Şûra toplantılarının başkanı Millî Eğitim Bakanıdır. Komisyonlarda hazırlanan raporlar ve önergeler Şûra genel kurulunda onaylanır veya değiştirilebilir. Onaylanan kararlar Şûra kararı olarak Milli Eğitim Bakanlığına tavsiye olarak sunulur. Millî Eğitim Bakanlığı Şûrada alınan kararları uygular ya da hükümete öneri olarak sunar. Şûra kararlarının uygulamaya geçmesi için Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel kurulunda kabul edilmesi gerekmektedir. Maarif Şûrası toplantısından günümüze kadar yirmi Millî Eğitim Şûrası toplantısı gerçekleştirilmiştir. Telif ve Tercüme Heyeti toplantılarından başlayarak Millî Eğitim Şûraları ile devam eden bu toplantılar Eğitim Sisteminin biçimlenmesine ve gelişimine çok önemli katkılarda bulunmuştur. Bu katkıların yanında, özellikle şûralarda görüşülen konuların, toplumun her kesiminden gelen katılımcıların eleştirilerine sunulması, toplumda demokratik anlayışın pekiştirilmesine katkı sağlamış, eğitim politikalarını ve eğitim program geliştirme çabalarını destekler bir yapı oluşturmuştur. Türkiye Cumhuriyetinin bir ulus devlet olarak şekillenmesinde ve oluşumunda en temel araç eğitim olmuştur.

Prof. Dr. Vural Hoşgörür

vuralhosgorur@gmail.com

Referanslar:

Hoşgörür, V. (2025). Türk Millî Eğitim Sisteminde Maarif Kongresi, Heyet-i İlmiyeler, Eğitim Şûraları (2021-2020). Aydın: Ela Yayıncılık. ISBN: 978-625-97766-8-2.